Σάββατο, 1 Αυγούστου 2020

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ΟΜΙΛΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗΣ "ΚΑΒΑΦΗΣ ΚΑΙ ΚΥΠΡΟΣ" , 25 ΚΑΙ 26 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2020



ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ
Α' ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΟΥ ΟΜΙΛΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗΣ
«ΚΑΒΑΦΗΣ ΚΑΙ ΚΥΠΡΟΣ»: 25 & 26 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2020

                                                  28 Ιουλίου 2020

Ο Όμιλος Λογοτεχνίας και Κριτικής διοργανώνει το Α΄ Επιστημονικό Συνέδριό του με θέμα «Καβάφης και Κύπρος», το διήμερο 25 και 26 Σεπτεμβρίου 2020. Το συνέδριο, που τελεί υπό την αιγίδα του Υπουργού Παιδείας, Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας, κ. Πρόδρομου Προδρόμου, θα πραγματοποιηθεί στο Αμφιθέατρο Unesco του Πανεπιστημίου Λευκωσίας. Ο κ. Υπουργός θα απευθύνει χαιρετισμό και θα κηρύξει την έναρξη των εργασιών του συνεδρίου.
Μέγας χορηγός του Συνεδρίου είναι οι Πολιτιστικές Υπηρεσίες του Υ.Π.Π.Α.Ν. και συγχορηγοί το Κοινωφελές Επιστημονικό και Πολιτιστικό Ίδρυμα «Φώτος Φωτιάδης» και οι εκδόσεις Ηλία Επιφανίου. Υποστηρικτής του Συνεδρίου είναι η Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών και Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και χορηγός επικοινωνίας το Ραδιοφωνικό Ίδρυμα Κύπρου.
Στο Α΄ Επιστημονικό Συνέδριο του Ο.Λ.Κ. «Καβάφης και Κύπρος» λαμβάνουν μέρος με πρωτότυπες ανακοινώσεις τους οι: Αφροδίτη Αθανασοπούλου, επικ. καθηγήτρια Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Β.Ν.Ε.Σ., Πανεπιστήμιο Κύπρου, Μαρία Αθανασοπούλου, αναπλ. καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας και Θεωρίας της Λογοτεχνίας του Τμήματος Θεάτρου του Α.Π.Θ., Στέλλα Αλεξίου, δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας, Παντελής Βουτουρής, καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Β.Ν.Ε.Σ. του Πανεπιστημίου Κύπρου, Λεωνίδας Γαλάζης, δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας - επιθεωρητής Φιλολογικών Μαθημάτων Υ.Π.Π.Α.Ν - πρόεδρος Ο.Λ.Κ., Ευριπίδης Γαραντούδης, καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Ε.Κ.Π.Α., Γιώργος Γεωργής, καθηγητής Νεότερης Ιστορίας του Τμήματος Ιστορίας, Πολιτικών και Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου Νεάπολις Πάφου, Μαρία Διαμαντοπούλου, υποψήφια διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Ε.Κ.Π.Α., Κυριάκος Ιωάννου, δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας, μεταδιδακτορικός ερευνητής Α.Π.Θ., συνυπεύθυνος έκδοσης περ. Κυπριακή Εστία, Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού, φιλόλογος-βιβλιοθηκάριος, Κωνσταντίνος Γ. Κασίνης, ομότ. καθηγητής Μεταβυζαντινής και Νεώτερης Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Ε.Κ.Π.Α., Γιώργος Κεχαγιόγλου, ομότ. καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Φιλολογίας του Α.Π.Θ., Σταυρούλα Μπίου, υποψήφια διδάκτωρ του τμήματος Β.Ν.Ε.Σ. του Πανεπιστημίου Κύπρου, Νίκος Ορφανίδης, δρ Φιλοσοφίας, λογοτέχνης, διευθυντής περ. Ακτή, Λευτέρης Παπαλεοντίου, επίκ. καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας του Τμήματος Β.Ν.Ε.Σ. του Πανεπιστημίου Κύπρου, Παναγιώτης Σεραφείμ, μεταπτυχιακός φοιτητής του Τμήματος Β.Ν.Ε.Σ. του Πανεπιστημίου Κύπρου, Ανδρέας Χατζηθωμάς, φιλόλογος, κριτικός, διευθυντής περ. Διόραμα, Λουίζα Χριστοδουλίδου, αναπλ. καθηγήτρια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας - Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Κύπρου του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Πανεπιστημίου Αιγαίου και Άνδρη Χριστοφίδου-Αντωνιάδου, συγγραφέας, ποιήτρια, ερευνήτρια.
Στο συνέδριο θα λάβουν μέρος οι ηθοποιοί Αχιλλέας Γραμματικόπουλος και Κυριάκος Ευθυμίου, με αναγνώσεις καβαφικών ποιημάτων, καθώς και οι ποιητές Ελένη Θεοχάρους, Λούης Περεντός και Κυριάκος Χαραλαμπίδης, με αναγνώσεις δικών τους ποιημάτων, στα οποία συνομιλούν με την καβαφική ποίηση.

Επιστημονική Επιτροπή του Συνεδρίου: Γιώργος Κεχαγιόγλου, Λεωνίδας Γαλάζης, Κυριάκος Ιωάννου

Οργανωτική Επιτροπή του Συνεδρίου: Λεωνίδας Γαλάζης, Κυριάκος Ιωάννου, Φένια Κινικλή, Ηλιάδα Αδάμου

Δηλώσεις συμμετοχής στο Συνέδριο υποβάλλονται μόνο ηλεκτρονικά στον ιστότοπο του Ομίλου Λογοτεχνίας και Κριτικής: https://olk.com.cy

Έναρξη υποβολής δηλώσεων συμμετοχής: 1 Αυγούστου 2020 – Λήξη υποβολής δηλώσεων συμμετοχής: 20 Σεπτεμβρίου 2020.

Στο συνέδριο θα τηρηθούν τα υγειονομικά πρωτόκολλα του Υπουργείου Υγείας για πρόληψη της εξάπλωσης της πανδημίας του κορωνοϊού.

Προγραμματίζεται η έκδοση των Πρακτικών του Συνεδρίου.

ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΜΙΛΟ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΚΑΙ ΚΡΙΤΙΚΗΣ


Σάββατο, 4 Απριλίου 2020

Η προσευχή του εγκλείστου


Λεωνίδας Γαλάζης

Η προσευχή του Εγκλείστου

                                                   Μια «συνομιλία» με την «Προσευχή του ταπεινού»
                                                    του Ζαχαρία  Παπαντωνίου

Κύριε σαν έρθει το πρωί, προβάλλω το κεφάλι
στ’ άρρωστο φως της λοιμικής που με ορμή μεγάλη
απλώνει τα σεντόνια της στου ήλιου τις αχτίδες
και κρύβονται στις κάμαρες οι άρρωστες ελπίδες.
Κείνοι που φύγαν μόνοι τους ήταν αγαπημένοι
μόνοι σαν άστρα που ’σβησαν σ’ άρρωστη γη και ξένη.
Τι να προσμένω τώρα εδώ και πώς να σου μιλήσω,
που λόγια σκοτεινά θα πω, το φως μ’ οργή θα σβήσω;
Κοίτα πώς έμειναν βουβά τα σμήνη των ελπίδων
ακίνητα σαν προσευχές στα νέφη των ρανίδων
που στάζουν δηλητήριο παντού μ’ ορμή και μένος.
Κοίτα πώς στέκει ο ουρανός βουβός και λυπημένος.

Και σήκωσε σαν κεραυνούς στα φοβερά σου χέρια
την πίστη, την υπομονή, μη σβήσουνε τ’ αστέρια
μη σβήσουν οι λαμπάδες μας περίκλειστες θυσίες
που ’γιναν κάστρα κι έκλεισαν σχολειά και εκκλησίες.
Άνοιξε πια τα μάτια σου, μην ήσυχα κοιμάσαι
κι εμένα του αμαρτωλού τη δέηση να θυμάσαι.
Δεν είδα τέτοια συμφορά στην άσημή μου ζήση
τόσο κακό που μαίνεται τον κόσμο ν’ αφανίσει!
Ευδόκησε ν’ αφανιστούν της λοιμικής τα νέφη.
Ποιος να πιστέψει πως εσύ δεν είδες να επιστρέφει
δριμύ στα σπίτια το Κακό και να θρονιάζει Μέρες
που κάθονται στο σβέρκο μας σαν μαύρες περιστέρες.

Δεν περιμένω τίποτα, πάρεξ τα χελιδόνια,
να βγουν στους δρόμους τα παιδιά, στις στράτες, στα μπαλκόνια.
Ευδόκησε ν’ αφανιστεί χωρίς ξανά να ζήσει
της λοιμικής ο δαίμονας, τον κόσμο μας ν’ αφήσει.
Ευδόκησε ν’ αφανιστεί και η μαύρη μου γραφίδα
του μελανιού της συμφοράς η μαύρη καταιγίδα.
 
1 Απριλίου 2020

ΠΡΩΤΗ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: ΚΥΠΕ, 4 Απριλίου 2020







Δευτέρα, 3 Φεβρουαρίου 2020


Λεωνίδας Γαλάζης
Δρ Νεοελληνικής Φιλολογίας – Ποιητής

Ένας πολύπλαγκτος διανοητής στα σταυροδρόμια του κόσμου
και στα κατώφλια των οριακών καταστάσεων

Σάββας Βαρναβίδης, Η εμπειρία της αλήθειας. Άναρχες ιστορίες, Λευκωσία, Αρμίδα, 2019.
Ο Σάββας Βαρναβίδης (1962-) εμφανίστηκε στον χώρο της λογοτεχνίας σε ηλικία 20 ετών με τη συλλογή διηγημάτων Πρώτη απόπειρα (1982). Από τότε έως σήμερα έχει εκδώσει τις συλλογές πεζογραφημάτων Η υπόθεση της οικίας της μίμησης (1991), Νέκυια-Μύθοι εξ Άδου (1994) και Περί Αγγέλων  (2004). Μετά από μια ανάπαυλα, κατά την οποία εξέδωσε τις ποιητικές συλλογές Καιρός-τετραλογία της Χόρτενης (2005) και Ετεροτοπία (2011), ο συγγραφέας επανέρχεται στην πεζογραφία με τη συλλογή Η εμπειρία της αλήθειας. Στο βιβλίο αυτό είναι ευδιάκριτος ο δεσπόζων και στα προηγούμενα βιβλία του Βαρναβίδη διάλογος φιλοσοφίας και λογοτεχνίας. Βέβαια η αφήγηση στην Εμπειρία της αλήθειας δεν λειτουργεί ως πρόφαση ή ως άλλοθι του φιλοσοφικού στοχασμού, αλλά ο τελευταίος απορρέει ως αποτέλεσμα έντονων βιωμάτων και εμπειριών, συχνά επώδυνων και βασανιστικών. Η κρίση και η ασθένεια είναι οι κεντρικοί θεματικοί άξονες του νέου βιβλίου του Βαρναβίδη, χωρίς αυτό να οδηγεί τη γραφή του στην απαισιοδοξία και στον μηδενισμό. Τόσο η κρίση όσο και η ασθένεια παρουσιάζονται ως προκλήσεις για υπέρβαση του αδιεξόδου μέσα από την ανάπτυξη αντιστάσεων, η κυριότερη από τις οποίες είναι η εναργής σκέψη, ο στοχασμός και η φιλία, η κριτική και αυτοκριτική διάθεση.
Θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι η γραφή του Βαρναβίδη είναι υβριδική, από την άποψη ότι ο πεζός του λόγος δεν είναι καθαρά μυθοπλασιακός, αλλά συχνά εμπεριέχει στοιχεία του δοκιμιακού λόγου και γενικότερα της στοχαστικής πεζογραφίας. Από αυτή την άποψη, θα μπορούσαμε να εντοπίσουμε απόηχους της πεζογραφίας του Μπόρχες ή και του Βιρχίλιο Πινιέρα στη γραφή του. Εξάλλου, η ένταξη των αφηγημάτων της υπό σχολιασμό συλλογής στο είδος του διηγήματος, ενδεχομένως μπορεί να τεκμηριωθεί με βάση την έκτασή τους και όχι με τα υπόλοιπα γνωρίσματα του συγκεκριμένου είδους, αν ληφθεί υπόψη ότι η μυθοπλασία και η πλοκή σε αυτά δεν πριμοδοτούνται, σε αντίθεση με ό,τι συμβαίνει με τον φιλοσοφικό στοχασμό και την ανάδειξη οριακών εμπειριών και ενίοτε τραγικών διλημμάτων σε αφετηρίες αναζήτησης του βαθύτερου νοήματος της ζωής.
Επομένως, η πρωτοπρόσωπη αφήγηση που αξιοποιείται στα περισσότερα πεζογραφήματα του βιβλίου συνδέεται με τον βιωματικό πυρήνα από τον οποίο αφορμώνται, αν λάβουμε υπόψη ότι η συγγραφική πρόθεση είναι να αποτυπωθεί η εμπειρία της αλήθειας του γράφοντος και ο στοχασμός του γύρω από αυτήν.
Στην οριακή κρίση και απειλή παραπέμπει και η εικόνα που κοσμεί το εξώφυλλο του βιβλίου, που αισθητικά είναι άρτιο, παρά το γεγονός ότι ορισμένα ορθογραφικά λάθη διέλαθαν την προσοχή του φιλολογικού επιμελητή της έκδοσης. Πρόκειται για ζωγραφικό έργο του Ιταλού ζωγράφου Cesare Mochiutti (1916-2006), με τίτλο Το κάστρο του Τούρκου (il guado del turco), εμπνευσμένο από τις επιθέσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας εναντίον της Βιέννης και άλλων περιοχών του ευρωπαϊκού κόσμου. Ας σημειωθεί ότι στο ιδίωμα της Φριούλης (Β. Ιταλία) παρέμεινε σε χρήση μέχρι σήμερα, σε ανάμνηση των επιθέσεων των Οθωμανών κατά της πόλης, την περίοδο 1470-1499, η φράση «Μαμά, οι Τούρκοι!» ("mamma li turchi!"). Στον πιο πάνω πίνακα απεικονίζεται η φασματοποιημένη μορφή του Χάρου, με την ορμή της βίας και της καταστροφής, σαν ένα πέρασμα. Με άλλα λόγια, το Κάστρο του Τούρκου δεν είναι η άμυνα, αλλά το πέρασμα της καταστροφής. Γενικότερα η εικαστική αυτή δημιουργία παραπέμπει στα στοιχεία, στις νοοτροπίες και στις ιδέες που προκαλούν την καταστροφή.
Στην προμετωπίδα του βιβλίου παρατίθενται δύο ρήσεις του Ηράκλειτου και μία του Reiner Schurmann, ενός από τους φιλοσόφους στους οποίους μαθήτευσε ο συγγραφέας, στις Η.Π.Α. Τα παραθέματα από τον Ηράκλειτο παραπέμπουν, αφενός, στην τάση του αφηγητή των «άναρχων ιστοριών», για την αναζήτηση του νοήματος πίσω και πέρα από τα φαινόμενα («φύσις κρύπτεσθαι φιλε»). Αφετέρου, στη θετική θεώρηση της ζωής, ως ενός πεδίου όπου το όραμα και η ελπίδα για το ανέλπιστο, το ανεξερεύνητο και το απροσπέλαστο, προσδίδουν νόημα και ουσία στην ανθρώπινη ζωή («ἐὰν μ λπηται νέλπιστον οκ ξευρήσει, νεξερεύνητον ἐὸν κα πορον»). Από την άλλη, η ρήση του Schurmann «παραμένει πιστός στα φαινόμενα όποιος ξέρει να ζει χωρίς γιατί» αναφέρεται στην άποψη ότι το σημαντικό στην ανθρώπινη σκέψη δεν είναι να διατυπώνει κανείς λογικές υποθέσεις, αλλά να αφήνει τα φαινόμενα να εκδηλώνονται ελεύθερα ενώπιόν του. Το γιατί δεν είναι το σημαντικό ερώτημα για να ζει κανείς, αλλά το πώς.
Στην Εισαγωγή των Άναρχων ιστοριών σημειώνεται ότι αντικείμενο της αφήγησης είναι «η κατάσταση του ανθρώπινου ήθους», στις συνθήκες της «πρωτοφανούς οικονομικής κρίσης», του προσφυγικού ζητήματος και του οικολογικού αδιεξόδου. Αυτή η πολύμορφη οικουμενική κρίση, από τη μια, φαίνεται να είναι μη αναστρέψιμη. Από την άλλη, η ίδια η ανθρώπινη φύση διαθέτει δυνάμεις για την υπέρβασή της, όπως αντίστοιχα μπορεί να υπερβεί την ασθένεια, αν διαθέτει τις κατάλληλες αντιστάσεις, όπως επισημαίνεται από τον Νίτσε, στο έργο του οποίου μυήθηκε ο συγγραφέας από τα φοιτητικά του χρόνια: «κάθε αρρώστια μπορεί να αποτελέσει μεγάλο διεγερτικό για ζωή. Χρειάζεται όμως να είναι κάποιος αρκετά υγιής για την αρρώστια του» (σ. 12). Εξάλλου, στον Επίλογο, αποτυπώνεται πιο ζοφερά η κατάσταση της αδυναμίας του σύγχρονου ανθρώπου να αποφανθεί τι πρέπει να πράξει, έχοντας προδοθεί «από τις αρχές και από τους νόμους», χωρίς αυτό να σημαίνει την οριστική παραίτηση και την ήττα.  Εναπόκειται στους ανθρώπους «με ελεύθερη βούληση να δώσουν τελεσίδικη απάντηση στον εκβαρβαρισμό της ζωής» (σ. 84), χωρίς να είναι σε θέσει κανείς να γνωρίζει την έκβαση αυτής της προσπάθειας.
Έχουμε την αίσθηση ότι και στα επτά πεζογραφήματα της συλλογής η αφήγηση περιστρέφεται γύρω από οριακές και μεταιχμιακές καταστάσεις, στις οποίες δοκιμάζεται το ανθρώπινο ήθος. Λόγου χάρη, στο πρώτο από αυτά, υπό τον τίτλο «Φιλότης στο κατώφλι» το καπέλο συνδέεται τόσο με τον αποχωρισμό των φίλων όσο και με το ίδιο το μυστήριο της φιλίας, που όπως θα δούμε σε άλλο σημείο του βιβλίου, είναι αυτή που σώζει τον άνθρωπο και τον κόσμο από τη βαρβαρότητα.  Στις οριακές αυτές καταστάσεις παραπέμπει το κατώφλι: «Το καπέλο αλλάζει τροχιά κάθε φορά που δυο φίλοι χωρίζουν σε κάποιο κατώφλι. […] Στο κατώφλι συντελείται ένα μυστήριο πέρασμα, όσο μυστήρια είναι και η φιλία μεταξύ των ανθρώπων» (σ. 20).
Η φιλία, ως «ελιξίριο της ζωής», είναι ο θεματικός άξονας του αφηγήματος «Πελαθούσα τέλος εποχής», που το ξεχωρίζουμε από τα υπόλοιπα αφηγήματα τόσο για την εντονότερη συγκινησιακή χρήση της γλώσσας, τον εξομολογητικό τόνο, τα στοιχεία υπαρξιακού προβληματισμού, καθώς και για τη συγκρατημένη και γι’ αυτό λειτουργική σύζευξη γλωσσικών τύπων της κυπριακής διαλέκτου με τη νεοελληνική κοινή. Το εναργές ύφος αξιοποιείται από τον συγγραφέα για την αποτύπωση μιας στάσης ζωής που, υπερβαίνοντας τους περιορισμούς και τα εμπόδια της φθαρτότητας, ταυτίζεται με την «ελπίδα για το ανέλπιστο», δηλαδή με την ίαση του σώματος και της ψυχής. Η ανακάλυψη της Πελαθούσας από τον αφηγητή, ως ενός τόπου όπου θα μπορούσε να επιδιώξει να αλλάξει τη ζωή του, σύμφωνα με την οδηγία του γιατρού του, είναι καταλυτική. Η γνωριμία του με τον Γιώρκο και τη Λαουρού, προσφύγων από τη Γιαλούσα, και γενικότερα η ζωή του εκεί για είκοσι χρόνια, ταυτίζονται με την ευδαιμονία: "Ζω σε πελάγη ουτοπίας, κολυμπώ με τη συντροφιά των χελώνων καρέτα-καρέτα μέσα στη γαλήνια ησυχία του βυθού" (σ. 41). Από αυτή την αίσθηση της πληρότητας, ως αποτέλεσμα της επιστροφής στη φύση και στον μαγικό της κόσμο, απορρέει η συνειδητοποίηση του γεγονότος ότι "δεν είναι η ιατρική επιστήμη που θεραπεύει τις ασθένειες που πλήττουν εμάς τους ανθρώπους, αλλά η φιλία που τρέφουμε ο ένας για τον άλλο" (ό.π.), όπως αντίστοιχα η αγάπη είναι το αντίδοτο του θανάτου (σ. 42).
Εξάλλου, στο αφήγημα «Ο Μαέστρο της Φριούλης», που αφορμάται από μια επώδυνη για τον συγγραφέα βιωματική αφορμή, τον αδόκητο θάνατο του νεαρού Κρίστιαν, η ασθένεια αντιμετωπίζεται εξίσου αισιόδοξα. Με τη διαφορά ότι εδώ η άμυνα του ανθρώπινου οργανισμού απέναντι σε αυτήν επικουρείται από την τέχνη και όχι από τη φύση. Και αυτό χάρη στις ιαματικές ιδιότητες των πινάκων του ζωγράφου Μαέστρο «τα έργα τέχνης του οποίου ανέδυαν πέραν της αλήθειας και μια ιαματική αύρα που ωφελούσε τον θεατή, υποδεικνύοντάς του την θεραπεία που είχε ανάγκη η ψυχή του» (σ. 53).  
Με την ίδια αισιόδοξη θεώρηση προσεγγίζεται η κρίση, ως πρόκληση για δημιουργία και για πολιτιστική ανανέωση στο αφήγημα «Κυνόφιλοι και άρτε πόβερα». Με ευρηματικό τρόπο διασυνδέεται ο Διογένης ο Σκύλος, ηγετική μορφή της Κυνικής Φιλοσοφίας, με τον αγαπημένο σκύλο του αφηγητή, που, με τη μανία του να συλλέγει άχρηστα αντικείμενα και να τα μεταφέρει στην αυλή του κυρίου του, γίνεται η αφορμή να επιδοθεί ο τελευταίος στην «τέχνη των πενιχρών και ευτελών μέσων» (άρτε πόβερα), ώστε να συμμορφωθεί με την υπόδειξη των δημοτικών αρχών για σεβασμό και διαφύλαξη της δημόσιας υγείας. Όπως ο επίγειος παράδεισος της Πελαθούσας βοηθά τον αφηγητή να αντιμετωπίσει δυναμικά την αρρώστια του, έτσι και η άρτε πόβερα «ήταν το νήμα που τον έβγαλε από τον λαβύρινθο της κρίσης στο φως της τέχνης» (σ. 49), καθώς μετά την εξαφάνιση του σκύλου του, «Διογένη», «μεταμορφώνεται […] από ένα θύμα της οικονομικής κρίσης σε έναν καλλιτέχνη». Η οικολογική αυτή προσέγγιση της τέχνης δεν αφορά μονοσήμαντα το περιβαλλοντικό πρόβλημα ούτε ειδικά την ανακύκλωση άχρηστων υλικών, αλλά προσλαμβάνει ευρύτερες διαστάσεις, δεδομένου ότι συνδέεται με την πνευματική και καλλιτεχνική ανανέωση και την καινοτομία, που στη συνείδηση του αφηγητή διασυνδέεται με τη γνωριμία του με έναν τρίτο «κυνικό», όπως τον αποκαλεί, τον ερμηνευτή Σπύρο Σακκά, που τον δίδαξε «πώς να αναζητά τη δική του φωνή, ώστε να αρθρώσει δικό του λόγο» (σ. 50).
Γύρω από το άλυτο φιλοσοφικό πρόβλημα της αλήθειας περιστρέφεται η αφήγηση στο πεζογράφημα «Μυθομανία στο Νιούβε Κερκ». Η θέση του αφηγητή για τη διαφοροποίηση και τη μετάλλαξη της αλήθειας «με το πέρασμα του ανθρώπου διαμέσου του Λαβυρίνθου» (σ. 66) προκαλεί την αντίδραση ενός ορθολογιστή καθηγητή, ο οποίος λαμβάνει την απάντηση ότι η αλήθεια αποκαλύπτεται μόνο ως αποτέλεσμα μύησης και όχι του ορθού λόγου. Εξάλλου στο «Τέλος του καθηγητή Ανδρόνικου», που δεν είναι άλλος από τον καθηγητή φιλοσοφίας Ράινερ Σίουρμαν, στον οποίο μαθήτευσε ο Σ. Βαρναβίδης, η γνώση συνδέεται με την ελεύθερη εκδήλωση των φαινομένων και όχι με τη διατύπωση ερωτημάτων, με βάση τη θεώρηση της Φαινομενολογίας. Ας σημειωθεί ότι με το όνομα Ανδρόνικος ήξεραν οι κάτοικοι της Αμοργού τον καθηγητή Σίουρμαν, που ζούσε μερικούς μήνες κάθε χρόνο στο νησί και είχε αναπτύξει πολύ καλές σχέσεις με τους κατοίκους του.
Στο τελευταίο πεζογράφημα του βιβλίου, υπό τον τίτλο «Αναρχία στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών» αντί της φιλοσοφικής δεσπόζει η πολιτική προβληματική γύρω από το άλυτο για δεκαετίες Κυπριακό Πρόβλημα και την αναποτελεσματικότητα του διεθνούς «λαβύρινθου», που αντί να επιδρά καταλυτικά περιπλέκει και επαυξάνει τις δυσκολίες, ώστε όλες οι ώς τώρα προσπάθειες απέβησαν για λύση απέβησαν άκαρπες. Με παρρησία σχολιάζεται και το πρόσφατο Γλωσσάριο του Οργανισμού για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία, που ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ παρουσιάζεται να καταστρέφει μαζί με τα κατά καιρούς ψηφίσματα για το Κυπριακό! Έτσι, δεν διαφαίνεται κάποια προοπτική ότι θα διαγραφεί ο διαμελισμός του νησιού και «θα τερματιστεί η Βακχική μανία του Αττίλα» (σ. 81).
Ο συγγραφέας αφορμάται σε αυτό το πεζογράφημα από έναν σιβυλλικό χρησμό που συνδέεται με την έλευση του Κινύρα στην Κύπρο: «σσεται σομνοις, τε Πραμος ερυοδνης| ϊνα προχων ερν ες Κπρον  κηται» (Ιωννης Τζτζης, Ββλος στορικ, Χιλιδες, 7.5745), που σύμφωνα με μιαν άποψη συνδέεται με πιθανή καταγωγή του Κινύρα από την Κιλικία και προφανώς παραπέμπει στη γειτνίαση της Κύπρου με αυτή την περιοχή της Μ. Ασίας,[1] και γενικότερα στις αδιάλειπτες ιστορικές περιπέτειες του νησιού, εξαιτίας της νευραλγικής γεωγραφικής της θέσης.
Ωστόσο, πέρα από το γεγονός ότι ο Σ. Βαρναβίδης είναι ένας προικισμένος πεζογράφος, με έμφυτη τάση και κλίση προς το αφηγείσθαι, το νέο βιβλίο του Εμπειρία της αλήθειας ξεχωρίζει και για την ισοζυγισμένη σύζευξη των στοιχείων της εντοπιότητας με εκείνα του κοσμοπολιτισμού. Ο αφηγητής, ως πολίτης του κόσμου, παρουσιάζεται ευαισθητοποιημένος απέναντι στα μείζονα οικουμενικά προβλήματα, καθώς και στις διαιώνιες υπαρξιακές ανησυχίες και τη βασανιστική αγωνία του σύγχρονου ανθρώπου. Κινείται με ευχέρεια ανάμεσα στους επάλληλους κύκλους του τοπικού και του οικουμενικού και αναδεικνύεται ως ένας πολύπλαγκτος διανοητής στα σταυροδρόμια του κόσμου και στα κατώφλια των οριακών καταστάσεων, που δοκιμάζουν τις δυνάμεις αλλά και τους περιορισμούς της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ο Φιλελεύθερος, 3 Φεβρουαρίου 2020





[1] Βλ. Ευαγγελία Τσαβλή, Κινύρας. Μελέτη στον αρχαίο κυπριακό μύθο (διδ.δ.), Αθήνα, Φιλοσοφική Σχολή, ΕΚΠΑ, 2009, σσ. 112-113. https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/27814   Πρόσβαση: 1/2/2020.

Τρίτη, 22 Οκτωβρίου 2019

Λεωνίδας Γαλάζης, Η συμβολή του Ανδρέα Κλ. Σοφοκλέους στην έρευνα γύρω από τη ζωή και το έργο του Τεύκρου Ανθία


Δρ Λεωνίδας Γαλάζης
Η συμβολή του Ανδρέα Κλ. Σοφοκλέους στην έρευνα
γύρω από τη ζωή και το έργο του Τεύκρου Ανθία

Στο εισαγωγικό σημείωμά του υπό τον τίτλο «Αφιέρωμα στον Τεύκρο Ανθία. 50 χρόνια από τον θάνατό του (1903-1968)»,[1] που ήταν ίσως το τελευταίο κείμενο που έγραψε ο Α. Σοφοκλέους για τον λογοτέχνη, ο μελετητής προβαίνει σε αποτίμηση της ενασχόλησής του με την ανθιακή έρευνα, που περιλαμβάνει συγκέντρωση και έκδοση αθησαύριστων κειμένων του Ανθία σε αυτοτελείς τόμους, ετοιμασία ειδικών αφιερωμάτων για το λογοτεχνικό και δημοσιογραφικό του έργο και οργάνωση συνεδρίου για τον ίδιο.
Πιο συγκεκριμένα, εξέδωσε σε συνεργασία με τις εκδόσεις Εν Τύποις τέσσερα βιβλία (ενώ πέμπτο βιβλίο είναι υπό έκδοση) με αθησαύριστο υλικό από εφημερίδες και περιοδικά το οποίο περιλαμβάνει ταξιδιωτικά κείμενα, απομνημονεύματα, χρονογραφήματα και αντιστασιακά κείμενα της περιόδου 1955-1959. Οργάνωσε ημερίδα για τον Τεύκρο Ανθία (2015) και εξέδωσε τα Πρακτικά της (2016), ετοίμασε ειδικά αφιερώματα και δημοσίευσε μελέτες πάνω σε διάφορες πτυχές του δημοσιογραφικού και λογοτεχνικού έργου του χαλκέντερου πνευματικού δημιουργού στο περιοδικό Κυπριακή Βιβλιοφιλία,[2] το οποίο εκδιδόταν από τον ίδιο, ως επικεφαλής εκδοτικής ομάδας. Όπως σημειώνει ο Σοφοκλέους, η ενασχόλησή του με την ανθιακή έρευνα καλύπτει την τελευταία δεκαπενταετία της ζωής του.
Η μακρά ενασχόληση του Α. Σοφοκλέους με την ιστορία του κυπριακού Τύπου, που προϋπέθετε την αναδίφηση του συνόλου των κυπριακών εφημερίδων, είχε ως αποτέλεσμα να στρέψει την προσοχή του, στο πλαίσιο της ευρύτερης πολυσχιδούς έρευνάς του, σε στοιχεία γύρω από τη ζωή και το έργο αρκετών παλαιότερων λογοτεχνών, καθόλου ή ελάχιστα γνωστών στο ευρύτερο κοινό (π.χ. των Θεμιστοκλή Θεοχαρίδη, Θεόδουλου Κωνσταντινίδη κ.ά.). Ήταν, επομένως, φυσικό το ενδιαφέρον του να επικεντρωθεί και στον Τεύκρο Ανθία, έναν σημαντικό ποιητή και λόγιο, η αξία του οποίου είναι ήδη αναγνωρισμένη, αλλά θεωρούμε ότι μπορεί ακόμη να αναδειχθεί με την έκδοση και άλλων αθησαύριστων κειμένων του.
Ας εξετάσουμε πρώτα τους αυτοτελείς τόμους, στους οποίους συγκεντρώθηκαν από τον Σοφοκλέους κείμενα του Ανθία δημοσιευμένα σε εφημερίδες (ας ληφθεί υπόψη ότι για μεγάλο διάστημα της ζωής του ο ποιητής ασχολήθηκε επαγγελματικά με τη δημοσιογραφία). Τα βιβλία αυτά εκδόθηκαν από τις εκδόσεις Εν Τύποις και η κυκλοφορία τους διευκολύνθηκε από τη συνεργασία του εκδοτικού οίκου με την εφημερίδα Χαραυγή.
Το πρώτο βιβλίο της σειράς έργων του Ανθία είναι το αυτοβιογραφικό αφήγημα Πώς έζησα 18 μήνες στις Κεντρικές Φυλακές (2011) και εντάσσεται, όπως και όλα τα άλλα του ίδιου συγγραφέα, στη Σειρά των Εκδόσεων Εν Τύποις «Κύπριοι λογοτέχνες – Άγνωστα Κείμενα». Στην Εισαγωγή του ο Σοφοκλέους αναφέρεται γενικά στην ανάγκη συγκέντρωσης και έκδοσης των αθησαύριστων κειμένων του Ανθία και σημειώνει ότι μεγάλο μέρος του έργου του βρίσκεται διάσπαρτο σε περιοδικά και εφημερίδες των δεκαετιών 1930, 1940 και 1950 και είναι υπογραμμένο με διάφορα ψευδώνυμα, πράγμα που δυσκολεύει την ανίχνευσή του. Θεωρεί ότι η αξιολόγηση του έργου του Ανθία μπορεί να γίνει με ασφαλή και σφαιρική τεκμηρίωση, μόνο όταν συγκεντρωθεί το διάσπαρτο έργο του και εκδοθεί σε τόμους (σ. 9).[3]
Το αφήγημα Πώς έζησα 18 μήνες στις Κεντρικές Φυλακές δημοσιεύθηκε σε συνέχειες στην καθημερινή εφημερίδα Πρωινή (Φεβρουάριος-Ιούνιος 1937). Σε αυτό ο Τ. Ανθίας αναφέρεται στη σύλληψή του από τους Άγγλους το 1932 και στη φυλάκισή του στις Κεντρικές Φυλακές, λόγω της συμμετοχής του στα Οκτωβριανά του 1931, με την κατηγορία ότι «ήταν μέλος του παράνομου Κομμουνιστικού Κόμματος Κύπρου και ότι προέβαινε σε στασιαστική δράση για ανατροπή του καθεστώτος» (σ. 10). Με ωμό, σε αρκετά σημεία, ρεαλισμό αλλά και με ειρωνεία και χιούμορ αποτυπώνονται στις σελίδες του αφηγήματος οι σκληρές συνθήκες διαβίωσης των κρατουμένων, αλλά και η πίστη του αφηγητή στη ζωή, καθώς και η βαθύτατα υπαρξιακή του σχέση με τη λογοτεχνική γραφή και την ανάγνωση.
Την επόμενη χρονιά (2012) εκδόθηκε το βιβλίο Στη χώρα του Νείλου: ταξιδεύοντας στην Αίγυπτο: εντυπώσεις και σκίτσα, στο οποίο συγκεντρώθηκαν δημοσιογραφικά κείμενα του Ανθία σχετικά με την Αίγυπτο. Στην εισαγωγή του ο Σοφοκλέους εντάσσει τα κείμενα αυτά στην ευρύτερη κατηγορία των ταξιδιωτικών κειμένων του Ανθία, τα οποία γράφτηκαν κατά την περίοδο 1930-1950, και τα θεωρεί ως τα καλύτερα του είδους. Ακολούθως σημειώνει ότι τα κείμενα του τόμου δημοσιεύθηκαν στην εφημερίδα της Λευκωσίας Πρωινή, υπό τον τίτλο Στη χώρα του Νείλου (1936-1937). Ο Ανθίας στάλθηκε από την εφημερίδα αυτή ως ανταποκριτής στην Αίγυπτο, ειδικά για να ετοιμάσει ταξιδιωτικές ανταποκρίσεις. Ως αποτέλεσμα αυτής της αποστολής, δημοσιεύθηκαν 42 τέτοια κείμενα, από τις 13 Νοεμβρίου 1936 μέχρι το τέλος Ιανουαρίου 1937.
Σε αυτά τα ταξιδιωτικά κείμενα ο Ανθίας αναφέρεται σε διάφορους τομείς της ζωής στην Αίγυπτο, τόσο του γηγενούς πληθυσμού όσο και των Αιγυπτιωτών Ελλήνων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι σελίδες στις οποίες γίνονται αναφορές σε λογοτέχνες του αιγυπτιακού ελληνισμού (π.χ. Καβάφης, Αλιθέρσης, Ν. Νικολαΐδης κ.ά.). Ο Σοφοκλέους θεωρεί ειδικά αυτά τα «αιγυπτιακά» κείμενα του Ανθία ως «σημαντική συμβολή στην ανάπτυξη της κυπριακής ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, καθότι ο συγγραφέας «δεν περιορίζεται σε τυπικές περιγραφές», αλλά επικεντρώνεται εξισορροπημένα τόσο στο περιβάλλον όσο και στον άνθρωπο, παρέχει σημαντικά στοιχεία και πληροφορίες για την Ελληνική και Κυπριακή Παροικία των σημαντικών αστικών κέντρων της Αιγύπτου και «ασκεί», κατά τη διατύπωσή του, «κοινωνική κριτική και καυ<σ>τηριάζει την κοινωνική ανισότητα και αδικία που χαρακτηρίζει την κοινωνία της Αιγύπτου» (σ. 10-11).
Το τρίτο βιβλίο στο οποίο συγκεντρώθηκαν από τον Α. Σοφοκλέους αθησαύριστα δημοσιογραφικά κείμενα του Τ. Ανθία εκδόθηκε το 2014 και φέρει τον τίτλο Τεύκρος Ανθίας. Ο χρονογράφος. Όπως σε κάθε ένα από τα βιβλία αυτής της σειράς, υπάρχει ο πρόλογος του επιμελητή της έκδοσης. Ειδικά, όμως, σε αυτόν τον τόμο, ο Σοφοκλέους συνεργάστηκε με τον Ομότιμο Καθηγητή Νεοελληνικής Φιλολογίας του Ιόνιου Πανεπιστημίου Θεοδόση Πυλαρινό, ο οποίος ανέλαβε τη φιλολογική επιμέλεια και υπογράφει την εκτεταμένη Εισαγωγή του βιβλίου με υπότιτλο «Τεύκρος Ανθίας, ο διαχρονικά “επίκαιρος”» (σ. 11-34).
Στο βιβλίο, όπως σημειώνει ο Σοφοκλέους στον πρόλογό του, περιέχονται χρονογραφήματα που ο Ανθίας δημοσίευσε στην εφημερίδα Χαραυγή στα πρώτα δύο χρόνια της κυκλοφορίας της, τη διετία 1956-1957, με το ψευδώνυμο Επίκαιρος. Διευκρινίζει δε ότι η συγκέντρωση των κειμένων αυτών του Ανθία δεν είναι πλήρης, δεδομένου ότι δημοσιεύεται μια επιλογή 121 χρονογραφημάτων τα οποία δεν είχαν ως κεντρικό θέμα τον Απελευθερωτικό Αγώνα της ΕΟΚΑ, δεδομένου ότι αυτά θα συγκεντρώνονταν σε ξεχωριστό τόμο. Αξιοσημείωτη είναι η πληροφορία που παραθέτει ο Σοφοκλέους ότι ο Ανθίας δημοσίευε στην ίδια εφημερίδα σατιρικά ποιήματα με το ψευδώνυμο Ζεβεδαίος (σ. 7-8), συνεχίζοντας με αυτό τον τρόπο την προγενέστερη ενασχόλησή του με τη σατιρική ποίηση, ως «Πεννοφόρος» στην εφημερίδα Ελευθερία, στο περιοδικό Κυπριακή Επιθεώρησις, αλλά και σε αυτοτελή ποιητικά φυλλάδια.
Στην εκτεταμένη φιλολογική εισαγωγή, που ακολουθεί, ο Θ. Πυλαρινός εντάσσει τον Τ. Ανθία «στην πλειάδα των καλών εκείνων χρονογράφων […] που δημιούργησαν μια μακρά και λαμπρή παράδοση […]» υποστηρίζοντας ότι αυτός επηρεάστηκε από τους Ελλαδίτες χρονογράφους, «κατά το διάστημα της παραμονής του στην Ελλάδα» (σ. 24). Ακολούθως, ο Πυλαρινός εξετάζει τις θεματικές των χρονογραφημάτων του «Επίκαιρου», αναφέρεται στη γλώσσα και στις διακειμενικές τους αναφορές και υπογραμμίζει την «πολυμέρεια» και τη σύνθετη συγγραφική προσωπικότητα του Ανθία (σ. 24-34).
Με τη δειγματοληπτική, έστω, συγκέντρωση των χρονογραφημάτων του Ανθία σε έναν τόμο, αναδεικνύεται μια ενδιαφέρουσα πτυχή του σύνολου συγγραφικού του έργου, που αξίζει να συνεξεταστεί με τον κεντρικό κορμό των Ποιητικών του Απάντων, αλλά και των δημοσιευμένων θεατρικών του κειμένων, χωρίς να υποτιμάται καθόλου ο όγκος και ενδεχομένως και η ποιότητα των κειμένων του που παραμένουν ακόμη αθησαύριστα.
Με τον τόμο Τεύκρος Ανθίας, Αντιστασιακά κείμενα 1955-1959 (2016) υλοποιείται η πρόθεση του Σοφοκλέους για ξεχωριστή συγκέντρωση χρονογραφημάτων του Ανθία με κεντρικό θέμα τον Αγώνα της ΕΟΚΑ. Βέβαια, στο βιβλίο αυτό δεν αναδημοσιεύονται μόνο χρονογραφήματα από τη Χαραυγή αλλά και ποιήματα, σχόλια, άρθρα, δοκίμια, εκκλήσεις, απομνημονεύματα, από τις εξής πηγές (εκτός από τη ως άνω εφημερίδα): το περιοδικό Νέα Εποχή (1959) και τα βιβλία του Τεύκρου Ανθία Το ημερολόγιο του C.D.P. (1956) και Ποιητικά Άπαντα (1962). Όπως σημειώνει στον πρόλογο του βιβλίου ο Σοφοκλέους, σε όλα τα επιλεγμένα κείμενα «αποκαλύπτεται η αφοσίωση του Τεύκρου Ανθία στην ιδέα της ελευθερίας και στον αντιαποικιακό αγώνα, η αγάπη του για την Ελλάδα και ιδιαίτερα για την Κύπρο […]», καθώς και «η προσήλωσή του στα ανθρώπινα δικαιώματα και την κοινωνική δικαιοσύνη, την ειρήνη και τη συμφιλίωση των λαών […]» (σ. 7-8). Ο Ανθίας, όπως υποστηρίζει βάσιμα ο Σοφοκλέους, «αναδεικνύεται ως ένας διανοούμενος και θεωρητικός της αριστερής ιδεολογίας διεθνούς εμβέλειας, ως ένας χαρισματικός και ταλαντούχος ηγέτης, ο οποίος μέσα από τον λόγο, την απλότητα και λιτότητά του άγγιζε με επιτυχία τις ευαίσθητες χορδές των απλών ανθρώπων για ελευθερία, κοινωνική δικαιοσύνη και απόλαυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους» (σ. 10-11).
Από τα κείμενα που αναδημοσιεύονται στον πιο πάνω τόμο είναι αξιοσημείωτα μερικά δείγματα της σατιρικής ποίησης που δημοσίευε ο Ανθίας στη Χαραυγή, με το ψευδώνυμο Ζεβεδαίος. Ένα από τα ζητούμενα της ανθιακής έρευνας είναι αφενός να τεκμηριωθεί η ταύτιση του Ζεβεδαίου με τον Ανθία (αν δεν έχει ήδη τεκμηριωθεί και απλώς μας διαφεύγει αυτή η πληροφορία) και, αφετέρου, να συγκεντρωθούν και να αναδημοσιευθούν τα σατιρικά αυτά ποιήματα.
Ο Α. Κλ. Σοφοκλέους δεν πρόλαβε να δει ολοκληρωμένο το πέμπτο βιβλίο κειμένων του T. Ανθία στη Σειρά «Κύπριοι λογοτέχνες – Άγνωστα Κείμενα» των Εκδόσεων Εν Τύποις, στην οποία κυκλοφόρησαν τα τέσσερα πιο πάνω βιβλία, στα οποία έχουμε ήδη αναφερθεί. Ο ίδιος είχε συγκεντρώσει επιπλέον ταξιδιωτικά κείμενα του Ανθία, πέρα από εκείνα που αναφέρονται στην Αίγυπτο και τα οποία εκδόθηκαν υπό τον τίτλο Στη χώρα του Νείλου. Τα κείμενα βρίσκονταν στο τυπογραφείο, είχε προλάβει να γράψει την εισαγωγή και προέβη σε διορθώσεις των τυπογραφικών δοκιμίων προτού «φύγει» από τη ζωή. Το βιβλίο πρόκειται να εκδοθεί από τις εκδόσεις Εν Τύποις και θα φέρει τον τίτλο Ταξιδιωτικά κείμενα.[4]
Στην Εισαγωγή του στα Ταξιδιωτικά κείμενα ο Σοφοκλέους σημειώνει ότι θεωρεί τα κείμενα που συγκεντρώνονται σε αυτόν τον τόμο εξίσου σημαντικά με τα προηγούμενα ομοειδή κείμενα που εκδόθηκαν στη Χώρα του Νείλου. Ακολούθως, αναφέρει ότι το βιβλίο αρθρώνεται σε δύο μέρη: Στο Α΄ Μέρος περιλαμβάνονται κείμενα του Τ. Ανθία με θέμα επισκέψεις του συγγραφέα σε χωριά και πόλεις της Κύπρου και τα οποία δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Ελευθερία τα έτη 1938 και 1939. Το Β΄ Μέρος «αποτελείται», όπως σημειώνει ο Σοφοκλέους, «από ανταποκρίσεις του Τ. Ανθία από την Αίγυπτο που δημοσιεύτηκαν και πάλι στην εφημερίδα Ελευθερία το 1940, τέσσερα δηλαδή χρόνια μετά από την πρώτη επίσκεψή του εκεί το 1936».[5]
Τα ταξιδιωτικά κείμενα του Α΄ Μέρους διαπνέονται, όπως διαπιστώνει ο Α. Σοφοκλέους, από «ρομαντική και σατιρική κάποτε διάθεση» και περιέχουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες γύρω από οικονομικά, κοινωνικά, πολιτιστικά και άλλα ζητήματα, για διάφορες κοινότητες της κυπριακής υπαίθρου του τέλους της δεκαετίας του 1930, λίγο πριν από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Από την άλλη, τα κείμενα του Β΄ Μέρους, όπως μας πληροφορεί ο επιμελητής της έκδοσης, προέκυψαν από μια δεύτερη επίσκεψη του Ανθία στην Αίγυπτο, με αφορμή «την εθελοντική στράτευση των Κυπρίων από τη Βρετανική Διοίκηση και τη δημιουργία της Εθελοντικής Δύναμης και του Κυπριακού Συντάγματος, που προωθήθηκαν στα διάφορα μέτωπα του πολέμου». Στα κείμενα αυτού του Μέρους περιγράφεται η αναχώρηση των Κυπρίων από την Αμμόχωστο και η άφιξή τους στην Αίγυπτο. Ακολούθως, περιγράφονται σκηνές από τη ζωή τους στο στρατόπεδο εκπαίδευσης. Και στο βιβλίο αυτό (όπως και στη Χώρα του Νείλου) παρατίθενται σχόλια και πληροφορίες για τους Κ.Π. Καβάφη, Νίκο Νικολαΐδη, Γλαύκο Αλιθέρση, Τίμο Μαλάνο, Μαρία Ρουσσιά, Χρήστο Πετρώνδα και άλλους.[6]
Με την αναμενόμενη έκδοση των Ταξιδιωτικών κειμένων του Τ. Ανθία θα ολοκληρωθεί η πεντάτομη έκδοση κειμένων του συγγραφέα στη Σειρά «Κύπριοι λογοτέχνες - Άγνωστα κείμενα» των εκδόσεων Εν Τύποις, σε επιμέλεια Α. Σοφοκλέους. Το βέβαιο είναι ότι απομένουν και άλλα κείμενα του Ανθία αθησαύριστα, όπως λόγου χάρη οι εκατοντάδες των σατιρικών του ποιημάτων, που δημοσιεύθηκαν κατά καιρούς κυρίως στον ημερήσιο Τύπο. Το ζήτημα αυτό απασχόλησε τον Α. Σοφοκλέους στο Επιστημονικό Συνέδριο Τεύκρου Ανθία, τα Πρακτικά του οποίου είναι μία ακόμη σημαντική συμβολή του στην προώθηση της ανθιακής έρευνας. Το εν λόγω Συνέδριο πραγματοποιήθηκε στις 13 και 14 Νοεμβρίου 2015 στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας, με πρωτοβουλία του Ινστιτούτου Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας του ίδιου Πανεπιστημίου και με τη συνεργασία των Ενώσεων Λογοτεχνών και Συντακτών Κύπρου, του Ερευνητικού Ινστιτούτου «Προμηθέας» και του περιοδικού Κυπριακή Βιβλιοφιλία. Σε αυτό παρουσιάστηκαν 13 εισηγήσεις από μελετητές της ζωής και του έργου του Τ. Ανθία, ανάμεσα στους οποίους και η κόρη του ποιητή, Φλόγα Ανθία.[7] Με τις εισηγήσεις αυτές προωθείται η ανθιακή έρευνα και κυρίως υποδεικνύονται οι αδιερεύνητες ακόμη περιοχές της.
Ένας από τους ομιλητές στο πιο πάνω συνέδριο ήταν ο Α. Σοφοκλέους˙ η Ανακοίνωσή του ήταν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και πρωτότυπη, δεδομένου ότι παρουσίαζε στοιχεία γύρω από την αδιερεύνητη σατιρική ποίηση του Ανθία. Θέμα της εισήγησής του ήταν: «Η σατιρική ποίηση του Τεύκρου Ανθία ως πολιτικό και κοινωνικό ρεπορτάζ».[8] Στην εισαγωγή της μελέτης του ο Σοφοκλέους υποστηρίζει ότι η σατιρική ποίηση του Τ. Ανθία «αποτελεί σημαντικό και πολύτιμο μέρος του έργου του, αλλά δεν είναι γνωστή στους πολλούς, γιατί την έγραφε με ψευδώνυμα και γι' αυτό δεν την έχουν εντοπίσει και δεν έχουν ασχοληθεί σοβαρά με αυτήν αρκετοί». Ακριβέστερα σημειώνει ότι κανείς δεν ασχολήθηκε με αυτό το θέμα (σ. 39).
Στη συνέχεια της πιο πάνω μελέτης του, ο Σοφοκλέους αποδίδει την ενασχόληση του Ανθία με τη σατιρική ποίηση στη στιχουργική του ευχέρεια λόγω των ποιητάρικων καταβολών του, στον εύθυμο χαρακτήρα και στο πηγαίο χιούμορ του, καθώς και στην καθημερινή ενασχόλησή του με τη δημοσιογραφία. Ακολούθως, επικεντρώνεται στην πρώτη συστηματική συνεργασία του Ανθία ως σατιρικού ποιητή, κατά την περίοδο 1937-1941. Στο διάστημα αυτό ο ποιητής δημοσίευε καθημερινά σατιρικά ποιήματα στην εφημερίδα Ελευθερία, με το ψευδώνυμο Πεννοφόρος. Τα ποιήματα αυτά ανέρχονται σε οκτακόσια, κατά τον Σοφοκλέους, ο οποίος θεωρεί σχεδόν βέβαιο ότι ο ποιητής κυκλοφορούσε σε φυλλάδια υπό τον τίτλο «Τάδε έφη Πεννοφόρος» τα σατιρικά του ποιήματα, για βιοποριστικούς σκοπούς.
Η ενασχόληση του Ανθία με τη σατιρική ποίηση συνεχίζεται από τις στήλες του περιοδικού Κυπριακή Επιθεώρησις (1941-1945), με τη χρησιμοποίηση του ίδιου ψευδώνυμου (Πεννοφόρος). Η τρίτη φάση της ανθιακής σατιρικής ποίησης καλύπτει τη διετία 1956-1957, όταν ο ποιητής δημοσίευε τα κείμενά του στην πρωτοσέλιδη στήλη «Τάδε έφη Ζεβεδαίος» της εφημερίδας Χαραυγή, χρησιμοποιώντας το ψευδώνυμο Ζεβεδαίος. Ολοκληρώνοντας τη μελέτη του, ο Σοφοκλέους επισημαίνει ότι η προσφορά του Ανθία στη σατιρική ποίηση ήταν σημαντική, αλλά παρέμεινε άγνωστη και παραμελημένη. Σημειώνει δε ότι είχε συγκεντρώσει τα αθησαύριστα στις πιο πάνω εφημερίδες σατιρικά ποιήματα και ότι, αν εξασφάλιζε χρηματοδότηση, θα τα εξέδιδε σε έναν τόμο. Τα ποιήματα αυτά, εξ όσων γνωρίζουμε, δεν έχουν παραδοθεί στις εκδόσεις Εν Τύποις και πιθανότατα δεν απόκεινται στο αρχείο του Σοφοκλέους. Πάντως, η συγκέντρωση και η έκδοση των σατιρικών ποιημάτων του Ανθία είναι ένα από τα σημαντικότερα ζητούμενα της έρευνας, μολονότι όπως τόνιζε βάσιμα και ο Σοφοκλέους, δεν είναι όλα της ίδιας ποιότητας.      
Παράλληλα με την έκδοση των τόμων στους οποίους έχουμε αναφερθεί, ο Α. Σοφοκλέους δημοσίευσε από τις στήλες του περιοδικού Κυπριακή Βιβλιοφιλία (2007-),[9] το οποίο διηύθυνε ο ίδιος, μελέτες και σημειώματα γύρω από τη ζωή και το έργο του Τ. Ανθία. Επιπλέον, αναδημοσίευσε κείμενα του ίδιου του ποιητή, καθώς και μελετητών της ζωής και του έργου του.
Η δημοσιογραφική συνεργασία του Ανθία με την εφημερίδα Πρωινή εξετάζεται στο τεύχος 11 της Κυπριακής Βιβλιοφιλίας (2009).[10] Όπως σημειώνει ο Σοφοκλέους, ο ποιητής ήταν ένας από τους μόνιμους συνεργάτες της εφημερίδας, διατηρώντας μόνιμη δική του στήλη στην πρώτη σελίδα με χρονογραφήματα και δοκίμια. Ήταν επίσης υπεύθυνος της φιλολογικής στήλης στη δεύτερη σελίδα, όπου δημοσίευε ποιήματα δικά του και άλλων.
Πολύ σημαντική είναι ακόμη η πληροφορία που παρατίθεται από τον Σοφοκλέους, ότι ο Ανθίας, στο πλαίσιο της συνεργασίας του με την ίδια εφημερίδα, «έγραφε μελέτες και δοκίμια για ξένους, ελλαδίτες και κύπριους λογοτέχνες, μυθιστορήματα σε συνέχειες, έκανε ρεπορτάζ σε επίκαιρα και κοινωνικά θέματα και το 1937 δημοσίευσε σε συνέχειες τα απομνημονεύματά [sic] του από τη 18μηνη παραμονή του στις Κεντρικές Φυλακές». Ας σημειωθεί ότι η πολυδιάστατη συγγραφική προσωπικότητα του Ανθία μάς ήταν γνωστή και από προγενέστερους μελετητές, όπως λόγου χάρη ο Γιάννης Κατσούρης, που αναφέρθηκαν στην πεζογραφική και θεατρική περιοχή του συγγραφικού του έργου. Στον Σοφοκλέους, ωστόσο, οφείλεται η πολύτιμη σταδιακή επανέκδοση σημαντικού μέρους των αθησαύριστων κειμένων του Ανθία, η οποία πρέπει να συνεχιστεί. Ειδικότερα, από το δημοσίευμα που σχολιάζουμε απορρέει ένα ακόμη ζητούμενο για την ανθιακή έρευνα, καθότι εκτός από τη συγκέντρωση και έκδοση της επικαιρικής σατιρικής του ποίησης, είναι απαραίτητο να εντοπισθούν και να εκδοθούν και τα κριτικά του κείμενα που βρίσκονται διάσπαρτα είτε στην Πρωινή είτε σε άλλες εφημερίδες. 
Στο τεύχος 16 της Κυπριακής Βιβλιοφιλίας (2010-2011), το πρώτο από τα δύο αφιερώματα του περιοδικού στον Ανθία, ο Σοφοκλέους δημοσιεύει νέα στοιχεία για τον αφορισμό του ποιητή από την Εκκλησία της Κύπρου, αναφέρεται στα πρώτα τεύχη του περιοδικού Φλόγα, που εκδιδόταν από τον Ανθία στη Σπάρτη, εξετάζει τη στήλη αλληλογραφίας του ποιητή στην Πρωινή (1932-1937) και προβαίνει σε προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα 18 μήνες στις Κεντρικές Φυλακές, προτού αυτό κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Εν Τύποις. Ειδικά για το ζήτημα του αφορισμού του Ανθία (Μάιος 1931), εξαιτίας της κυκλοφορίας του βιβλίου του Δευτέρα Παρουσία, επειδή περιείχε «αθεϊστικάς, αντιχριστιανικάς και αντιεκκλησιαστικάς ιδέας» και για την άρση του αφορισμού μετά από δήλωση μετανοίας εκ μέρους του ποιητή, ο Σοφοκλέους αντλεί πληροφορίες από τον ημερήσιο κυπριακό Τύπο της εποχής, καθώς και από τα περιοδικά Απόστολος Βαρνάβας και Σπίθα. Αξιοσημείωτη είναι, εξάλλου, η αναφορά του μελετητή στην επικοινωνία που είχε ο Ανθίας με τους νέους λογοτέχνες, από τις στήλες της Πρωινής, συνδυάζοντας την αγάπη και τη θετική στάση με «την αντικειμενικότητα και την αυστηρή κριτική», όπου ήταν αναγκαίες.[11]
Στη σταθερή συνεργασία του Ανθία, κατά τη διετία 1946-1948, με την εφημερίδα Δημοκράτης (εκφραστικό όργανο του ΑΚΕΛ), αναφέρεται ο Σοφοκλέους σε άρθρο του που δημοσιεύθηκε το 2015 στην Κυπριακή Βιβλιοφιλία (τχ. 33).[12]  Στην εφημερίδα αυτή ο Ανθίας διατηρούσε τη στήλη του χρονογραφήματος, με το ψευδώνυμο Επίκαιρος. Η συνεργασία του με την εφημερίδα διακόπτεται τον Ιούνιο του 1948, «όταν ο Ανθίας μεταναστεύει οικογενειακά στο Λονδίνο».
Περισσότερο μακροσκοπική είναι η στόχευση του επόμενου δημοσιεύματος του Σοφοκλέους στο τχ. 34 της Κυπριακής Βιβλιοφιλίας, υπό τον τίτλο «Το δημοσιογραφικό έργο του Τεύκρου Ανθία».[13] Ο Σοφοκλέους σημειώνει ότι −αν εξαιρεθούν μερικές εκδόσεις σε δική του επιμέλεια− το δημοσιογραφικό έργο του Ανθία παραμένει αθησαύριστο και διασκορπισμένο σε εφημερίδες και περιοδικά, καθώς και σε δικά του δυσεύρετα έντυπα. Το αθησαύριστο αυτό έργο, όπως διαπιστώνει ο μελετητής, εκτείνεται από τη δεκαετία του 1930 μέχρι τη δεκαετία του 1960 στην Κύπρο και στο Λονδίνο. Το εύρος και η έκταση του δημοσιογραφικού έργου του ποιητή αποδίδεται από τον μελετητή στο γεγονός ότι «η δημοσιογραφία αποτελούσε για δεκαετίες το επάγγελμα από το οποίο κέρδιζε τα προς το ζην ο Τ. Ανθίας». Στη συνέχεια ο Σοφοκλέους σημειώνει ότι «ενώ [ο ποιητής] άρχισε τη ζωή του από τα παιδικά του χρόνια ως ποιητάρης, πουλώντας στα πανηγύρια τις ποιητάρικες φυλλάδες του κι ενώ προσδοκούσε ότι θα σταδιοδρομήσει ως δάσκαλος, η διαγραφή του από το μητρώο των δασκάλων από την αποικιακή κυβέρνηση λόγω της κομμουνιστικής του δράσης δεν του άφησε άλλα περιθώρια παρά να επιδοθεί στη δημοσιογραφία. Η μετέπειτα λογοτεχνική του παραγωγή και η περιορισμένη πώληση των βιβλίων του ελάχιστα συνέβαλε στον οικογενειακό προϋπολογισμό. Έτσι, μόνιμο και σταθερό εισόδημα είχε από το επάγγελμα του δημοσιογράφου, το οποίο συμπλήρωνε σε κάποιο βαθμό η πώληση των λογοτεχνικών του βιβλίων».[14]
Στην ίδια μελέτη ο Σοφοκλέους παραθέτει τους τίτλους εννέα εντύπων (επτά εφημερίδων και δύο περιοδικών) με τα οποία συνεργάστηκε συστηματικά ο Ανθίας (εφημερίδες: Παρατηρητής: 1930-1931, Πρωινή: 1934-1937, Κυπριακόν Μέλλον: 1937, Εσπερινή: 1938, Ελευθερία: 1937-1941, Δημοκράτης: 1946-1948, Χαραυγή: 1956-1957 − περιοδικά: Κυπριακή Επιθεώρησις: 1942-1945, Νέα Εποχή:  1959 κ.ε. Τέλος, αναφέρεται στα περιοδικά που εκδίδονταν από τον ίδιο τον Ανθία: Φλόγα (1925, 1944-1946, 1948), Σπίθα (1944), Τάδε έφη Πεννοφόρος (1941).
Στο τεύχος 36 της Κυπριακής Βιβλιοφιλίας ο Σοφοκλέους αναφέρεται εμπεριστατωμένα στη σατιρική ποίηση που έγραφε ο Ανθίας με το ψευδώνυμο Πεννοφόρος στην εφημερίδα Ελευθερία και στο περιοδικό Κυπριακή Επιθεώρησις, όπως είδαμε αναλυτικότερα πιο πάνω. Αξίζει δε να σημειωθεί ότι στο σημείωμά του αυτό αναφέρεται στην αυτοτελή έκδοση Τάδε έφη Πεννοφόρος (1941), στην οποία δημοσιεύθηκαν μόνο τα εννέα πρώτα ομότιτλα σατιρικά φυλλάδια από ένα σύνολο 100, δημοσιευμένων κατά την περίοδο 1941-1944, τα οποία σήμερα λανθάνουν.[15]
Οι λόγοι για τους οποίους ο Ανθίας αποφάσισε το 1948 να μεταναστεύσει στην Αγγλία εξετάζονται από τον Σοφοκλέους στο τεύχος 37 της Κυπριακής Βιβλιοφιλίας. Ο μελετητής θεωρεί ότι δεν ευσταθεί η άποψη ότι ο ποιητής έφυγε από την Κύπρο το 1948, λόγω διαφωνίας του με την ηγεσία του ΑΚΕΛ ή επειδή έπεσε σε δυσμένεια από το κόμμα. Η άποψη αυτή τεκμηριώνεται με αναφορά σε δημοσίευμα της εφ. Δημοκράτης (19 Απρ. 1948), στο οποίο παρατίθεται η πληροφορία ότι ο Ανθίας θα μετέβαινε στο Λονδίνο, γιατί ήθελε να διευρύνει τον κύκλο της λογοτεχνικής του δράσης και να προβάλει το έργο του διεθνώς. Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι, σύμφωνα με πληροφορίες της Φλόγας Ανθία, κόρης του ποιητή, στο ταξίδι του πατέρα της προς το Λονδίνο έγινε κατάσχεση της βαλίτσας που περιείχε το αρχείο του και αυτή δεν επιστράφηκε ποτέ. Έτσι χάθηκε μεγάλο μέρος του αρχείου του ποιητή.[16]
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η μελέτη του Α. Σοφοκλέους «Ένας φιλολογικός καυγάς γύρω από την κηδεία του Δημήτρη Λιπέρτη», που δημοσιεύθηκε στο τεύχος 2/42, στη νέα ανανεωμένη μορφή του περιοδικού υπό τον τίτλο Κυπριακή Βιβλιοφιλία – Φιλοτεχνία. Η σημασία της μελέτης αυτής έγκειται στο γεγονός ότι, αφενός, «φωτίζει» μια αμφιλεγόμενη διαμάχη γύρω από την κηδεία του Λιπέρτη και, αφετέρου, εμπεριέχει ίσως το πρώτο εγχείρημα, εξ όσων γνωρίζουμε για σχολιασμό ενός από τα εκατοντάδες αθησαύριστα σατιρικά ποιήματα του Ανθία, μιας παρωδίας των «Μοιραίων» του Βάρναλη. Ενδέχεται δε να αναδειχθεί με τη μελλοντική έρευνα ο Ανθίας ως ένας από τους σημαντικούς νεοέλληνες σατιρικούς ποιητές με αξιόλογη προσφορά στον τομέα της παρωδίας. Στο ως άνω δημοσίευμα, λοιπόν, ο Σοφοκλέους αναφέρεται στη φιλολογική έριδα που ξέσπασε τον Ιούλιο - Αύγουστο 1937 με αφορμή την κηδεία του Δ. Λιπέρτη. Στην έριδα αυτή συμμετείχαν με δημοσιεύματά τους οι Σ. Χρίστης, Αντ. Ιντιάνος, Κ. Π. Χατζηιωάννου, Άντης Περνάρης κ.ά. Στην ίδια φιλολογική έριδα έλαβε μέρος και ο Τ. Ανθίας με ένα σατιρικό του ποίημα, τους «Κακο-μοιραίους», που είναι παρωδία των «Μοιραίων» του Βάρναλη. Ο Σοφοκλέους συσχετίζει τη φιλολογική αυτή διαμάχη με τους δύο πόλους γύρω από τους οποίους ομαδοποιούνταν και δραστηριοποιούνταν οι πνευματικοί άνθρωποι, κατά την υπό εξέταση περίοδο: τον πόλο του περιοδικού Κυπριακά Γράμματα (ένθερμοι υποστηρικτές του Β. Μιχαηλίδη: Κ. Προυσής, Α. Ιντιάνος κ.ά.) και τον πόλο του περιοδικού Πάφος (φανατικοί υποστηρικτές της ποίησης του Δ. Λιπέρτη: Λ. Φιλίππου, Ά. Περνάρης).[17]
Στην τελευταία δημοσιευμένη μελέτη του, υπό τον τίτλο «Μια σημαντική επιστολή του Πέτρου Άθωνα προς υπεράσπιση του Τεύκρου Ανθία», στο πλαίσιο του δεύτερου αφιερώματος της Κυπριακής Βιβλιοφιλίας στον ποιητή, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 50 χρόνων από τον θάνατό του (τχ. 4/44), ο Σοφοκλέους αναδημοσιεύει και σχολιάζει επιστολή του Πέτρου Άθωνα. Αυτό ήταν το ψευδώνυμο του Προκόπη Παπαλοΐζου, «δασκάλου, φίλου και ομοϊδεάτη του Ανθία». Όπως σημειώνει ο Σοφοκλέους, με την επιστολή αυτή ο Άθωνας  «υποστήριζε τον Ανθία μετά τη δημοσίευση του βιβλίου του Δευτέρα Παρουσία. Για το γεγονός αυτό κινδύνευσε να αφοριστεί από την Ιερά Σύνοδο, γι' αυτό και αποκήρυξε το περιεχόμενό της». Στο ίδιο αφιερωματικό τεύχος δημοσιεύονται κείμενα των Γιάννη Σοφόκλη, Θεοδόση Πυλαρινού, Κυριάκου Ιωάννου και Μαρίας Μιχαηλίδου γύρω από το έργο του Τεύκρου Ανθία, και αναδημοσιεύονται κείμενα του ίδιου του ποιητή για τον Μ. Καλομοίρη και την κυπριακή λαϊκή μουσική.[18]
Συνοψίζοντας, συμπεραίνουμε ότι ο Α. Κλ. Σοφοκλέους: α) Συνέβαλε ώστε να αναδειχθεί η σημαντική συνεισφορά του Τεύκρου Ανθία στον τομέα της δημοσιογραφίας, η οποία αποτέλεσε το κύριο βιοποριστικό επάγγελμα του ποιητή για πολλά χρόνια. β) Ήταν από τους πρώτους μελετητές[19]–αν όχι ο πρώτος– που ανέδειξε την ενασχόληση του Ανθία με την επικαιρική σατιρική ποίηση και είναι αναμφισβήτητα ο πρώτος που ανέδειξε το εύρος και την ποσοτική έκταση αυτής της ενασχόλησης. γ) Συγκέντρωσε σε αυτοτελείς τόμους αθησαύριστα κείμενα του Τ. Ανθία και ανέδειξε το ερευνητικό ζητούμενο για τη συνέχιση αυτής της πολύμοχθης εργασίας. δ) Παρουσίασε σημαντικές ψηφίδες της ζωής του Τ. Ανθία οι οποίες μπορούν να αποβούν χρήσιμες για την έρευνα με στόχο την επιστημονική βιογράφηση αυτής της σημαντικής και πολύπλευρης μορφής των Γραμμάτων μας. ε) Συνέβαλε στην περαιτέρω ανάδειξη της μείζονος και πολυσύνθετης συγγραφικής προσωπικότητας του Τ. Ανθία, που δεν είναι μόνο ο ποιητής των Σφυριγμάτων του αλήτη,  αλλά και θεατρικός συγγραφέας, χρονογράφος, πεζογράφος, κριτικός, μελετητής και σατιρικός ποιητής. 

 Πρώτη δημοσίευση: Κυπριακή Βιβλιοφιλία 5/45 (Ιαν.-Ιούν. 2019) 75-84.








[1] Κυπριακή Βιβλιοφιλία - Φιλοτεχνία 4/44 (Ιούλ.-Δεκ. 2018) 3.
[2] Ενδεχομένως να υπάρχουν και σε άλλα έντυπα, στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο, κείμενα του Α. Σοφοκλέους για τον Τ. Ανθία. Αξίζει να διερευνηθεί αυτή η πιθανότητα.
[3] Με τους εντός παρενθέσεων αριθμούς παραπέμπουμε στις σελίδες του βιβλίου, στο οποίο αναφερόμαστε.
[4] Ευχαριστώ ιδιαίτερα την Ελλάδα Σοφοκλέους για τις πληροφορίες και τη βοήθειά της. Ευχαριστώ επίσης τη Βούλα Κοκκίνου (Εκδόσεις Εν Τύποις), που ευγενώς μου παραχώρησε την ψηφιακή μορφή τού υπό έκδοση βιβλίου του Τεύκρου Ανθία, Ταξιδιωτικά κείμενα (επιμ. Α. Κλ. Σοφοκλέους).
[5] Το παράθεμα αντλείται από τα δακτυλόγραφα του υπό έκδοση βιβλίου του Τ. Ανθία Ταξιδιωτικά κείμενα.
[6] Ό.π.
[7] Για το σύνολο των ομιλητών/ομιλητριών και για τα θέματα των εισηγήσεών τους, βλ. [Συλλογικός Τόμος], Η ζωή και το έργο του Τεύκρου Ανθία (επιμ. Ανδρέας Κλ. Σοφοκλέους), Λευκωσία, Εκδόσεις Ινστιτούτου Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας, 2016, passim.
[8] Ό.π., 39-58.
[9] Δεν έχουμε διερευνήσει αν υπάρχουν δημοσιεύματα του Α. Σοφοκλέους για τον Τ. Ανθία στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο πριν από το 2007, έτος κατά το οποίο αρχίζει να εκδίδεται η Κυπριακή Βιβλιοφιλία.
[10] Ανδρέας Κλ. Σοφοκλέους, «Μια πολύτιμη πολιτική και φιλολογική εφημερίδα», Κυπριακή Βιβλιοφιλία 11 (Σεπτ.-Νοέμβρ. 2009) 34-35. Εφεξής, στις λοιπές παραπομπές σε δημοσιεύματα του Σοφοκλέους στην Κυπριακή Βιβλιοφιλία, το όνομα του συγγραφέα παραλείπεται, ως αυτονόητο. 
[11] Βλ. «Νέα στοιχεία για τον αφορισμό του Τεύκρου Ανθία από την εκκλησία της Κύπρου»· «Από τη στήλη αλληλογραφίας του Τεύκρου Ανθία στην εφημερίδα Πρωινή 1932-1937»· «18 μήνες στις Κεντρικές Φυλακές. Προδημοσίευση αποσπάσματος απομνημονευμάτων του Τεύκρου Ανθία», Κυπριακή Βιβλιοφιλία 16 (Χειμώνας 2010-2011) 7-10.
[12] «Από το δημοσιογραφικό έργο του Τεύκρου Ανθία. Η συνεργασία του Τεύκρου Ανθία με την εφημερίδα ΔΗΜΟΚΡΑΤΗΣ», Κυπριακή Βιβλιοφιλία 33 (Άνοιξη 2015) 47-49.
[13] «Το δημοσιογραφικό έργο του Τεύκρου Ανθία», Κυπριακή Βιβλιοφιλία 34 (Καλοκαίρι 2015) 30-41.
[14] Ό.π.
[15] «Τάδε έφη ο Πεννοφόρος», Κυπριακή Βιβλιοφιλία 36 (Χειμώνας 2015) 50-53.
[16] «Η αναχώρηση από την Κύπρο του Τεύκρου Ανθία το 1948», Κυπριακή Βιβλιοφιλία 37 (Άνοιξη 2016) 36-39.
[17] «Ένας φιλολογικός καυγάς γύρω από την κηδεία του Δημήτρη Λιπέρτη», Κυπριακή Βιβλιοφιλία - Φιλοτεχνία 2/42 (Ιούλ.-Δεκ. 2017) 13-17.
[18] «Αφιέρωμα στον Τεύκρο Ανθία. 50 χρόνια από τον θάνατό του (1903-1968)», «Μια σημαντική επιστολή του Πέτρου Άθωνα προς υπεράσπιση του Τεύκρου Ανθία», Κυπριακή Βιβλιοφιλία - Φιλοτεχνία 4/44 (Ιούλ.-Δεκ. 2018) 3-11.
[19] Για το ίδιο θέμα, βλ. Νίκος Παναγιώτου – Παύλος Παρασκευάς, Κυπριακά φιλολογικά ψευδώνυμα, Λευκωσία, 1984, 33· Κ.Γ. Γιαγκουλλής, «Αθησαύριστες και άγνωστες εκδόσεις», Μικροφιλολογικά 28 (Φθινόπωρο 2010) 38˙ Νίκος Παναγιώτου, "Corrigenda et attenda", Κυπριακή Βιβλιοφιλία 14 (Καλοκαίρι 2010) 43, όπου πληροφορία για εννιά φυλλάδια συνολικής έκτασης 44 σελίδων με σατιρικά ποιήματα του Τ. Ανθία, υπό τον τίτλο «Τάδε έφη Πεννοφόρος» και για τον σχεδιαστή της στήλης ζωγράφο Κώστα Στάθη (1913-1987)· Λευτέρης Παπαλεοντίου, «Σατιρικά μονόφυλλα του Τεύκρου Ανθία», Μικροφιλολογικά 37 (Άνοιξη 2015) 52.